Rewizja unijnej dyrektywy WEEE, planowana na koniec 2026 roku, zmieni zasady gry dla tysięcy firm wprowadzających sprzęt AGD i RTV na rynek. Na stole leży m.in. nowa opłata 2 euro za kilogram niezebranych elektroodpadów. Będzie to zasób własny UE szacowany na 15 miliardów euro rocznie. Tymczasem polski system Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta ma własne, nierozwiązane problemy strukturalne.
Nowy zasób własny UE: kto zapłaci?
30 kwietnia 2026 roku w Brukseli zakończył się ostatni warsztat interesariuszy w ramach prac nad Circular Economy Act. Pascal Leroy, dyrektor generalny WEEE Forum — międzynarodowej organizacji skupiającej podmioty odpowiedzialne za systemy rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) w Europie i obu Amerykach — wrócił z wyraźną diagnozą: Komisja Europejska nie zmienia kierunku mimo sygnałów z rynku.
Centralnym problemem jest propozycja wprowadzenia opłaty 2 euro za kilogram niezebranego zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (ZSEE) jako nowego zasobu własnego budżetu UE. Różnica między zasobem własnym a mechanizmem finansowania zbiórki jest zasadnicza: pieniądze trafiają do Brukseli, nie do systemu zbierania elektroodpadów. Państwa członkowskie przerzucą koszt na producentów, producenci — na konsumentów. Przy aktualnym wskaźniku zbiórki w Polsce (ok. 87 proc. masy wygenerowanych elektroodpadów, siódmy wynik w Europie) bezpośrednie ryzyko jest na razie ograniczone. Dla krajów z gorszymi wynikami opłata oznacza realne miliardy euro rocznie. W dłuższej perspektywie ryzyko pośrednie dotyczy wszystkich: jeśli mniej środków zostaje w systemie zbiórki, efektywność spada, a kara rośnie.
Leroy ujął to wprost: „Czy propozycja ta nie podważy jednocześnie konkurencyjności sektora i samej agendy obiegu zamkniętego?” — pytanie retoryczne, ale z bardzo konkretnym adresatem: legislatorami decydującymi o kształcie Circular Economy Act.
Asymetria odpowiedzialności: płacisz, ale nie decydujesz
Raport „20 lat systemu ZSEE w Polsce”, przygotowany przez ElektroEko i WEEE Forum, stawia twarde pytania i formułuje dwanaście postulatów legislacyjnych. System ROP dla sprzętu działa od dwóch dekad na pozornie prostej zasadzie: kto wprowadza sprzęt na rynek, ten finansuje jego zebranie i przetworzenie po zakończeniu użytkowania. W praktyce mechanizm ten generuje strukturalną asymetrię, którą raport opisuje jako jeden z kluczowych problemów wymagających interwencji legislacyjnej.
Wprowadzający — od globalnych producentów AGD po małe firmy importujące elektronikę — finansują cały mechanizm, lecz nie kontrolują infrastruktury zbierania, nie nadzorują procesów przetwarzania i nie mają wpływu na efektywność wydatkowania swoich środków. Jednocześnie ponoszą pełną odpowiedzialność prawną i finansową za nieosiągnięcie celów, które zależą od dziesiątek czynników poza ich kontrolą: gęstości sieci punktów zbierania, zachowań konsumentów, jakości pracy zakładów przetwarzania, szczelności systemu wobec nielegalnych strumieni równoległych.
Skala polskiego rynku jest przy tym niebagatelna. Według danych Eurostatu, w 2023 roku Polska zebrała 15,21 kg elektroodpadów na mieszkańca — siódmy wynik w Europie, wyraźnie powyżej średniej UE wynoszącej 11,61 kg. W skali całej branży nakłady na zbiórkę i modernizację zakładów przetwarzania przekroczyły 2,5 miliarda złotych od początku funkcjonowania systemu. To realne pieniądze, które powinny budować system — i w znacznej części tak właśnie działają. Problem pojawia się tam, gdzie struktura właścicielska podmiotów systemu wygasza mechanizm konkurencji.
Konflikt interesów w strukturze systemu
Raport identyfikuje problem, który w Polsce ma wymiar szczególnie ostry: znaczna część organizacji odzysku jest powiązana kapitałowo lub operacyjnie z zakładami przetwarzania ZSEE. Organizacja odzysku powinna działać jako mandatariusz wprowadzających — negocjować najlepsze warunki przetwarzania, optymalizować koszty, wymuszać jakość usługi. Gdy ta sama organizacja jest właścicielem zakładu przetwarzania, logika mandatariusza znika.
Strumień sprzętu trafia do powiązanego podmiotu niezależnie od ceny i jakości usługi, zakład zyskuje gwarantowany przychód bez presji konkurencyjnej, a wprowadzający traci kontrolę nad tym, jak wydawane są jego pieniądze. Taka struktura otwiera drogę do dumpingu cenowego wobec organizacji niepowiązanych z przetwórcami, ogranicza możliwości rozwoju nowych zakładów przetwarzania i w perspektywie prowadzi do monopolizacji rynku. Warunki uczciwej konkurencji są fundamentem efektywnego rynku — analogia do innych sektorów objętych dialogiem regulacyjnym jest tutaj bezpośrednia.
Dwanaście postulatów: agenda dla legislatora
Raport identyfikuje dwanaście filarów, na których powinien opierać się nowoczesny system ROP. Z perspektywy biznesu i dialogu regulacyjnego na pierwszy plan wysuwają się cztery obszary.
Po pierwsze — niezależność strukturalna organizacji odzysku od zakładów przetwarzania. Postulat jest konkretny: ustawowy zakaz powiązań kapitałowych lub operacyjnych między organizacjami odzysku a podmiotami przetwarzającymi ZSEE. Bez tego zapisu pozostałe reformy systemu będą działać w środowisku, w którym bodźce ekonomiczne nie sprzyjają efektywności.
Po drugie — podwyższenie minimalnego kapitału organizacji odzysku. Obecne 5 milionów złotych ustalono w 2006 roku, gdy masa sprzętu wprowadzanego na rynek wynosiła ok. 14,6 kg na mieszkańca. W 2023 roku to już 26,51 kg — wzrost o ponad 80 procent. Uwzględniając inflację i wzrost skali rynku, porównywalny poziom zabezpieczenia to około 20 milionów złotych. Niedostosowany próg sprzyja powstawaniu podmiotów zbyt słabych finansowo, by realnie odpowiadać za wielomilionowe obowiązki wprowadzających, oraz otwiera drogę do fikcyjnych rejestracji: powoływania organizacji przez osoby fizyczne symulujące wprowadzenie sprzętu wyłącznie dla spełnienia warunków formalnych.
Po trzecie — transparentność danych i niezależny clearing house. Wiarygodna informacja o masach sprzętu, wskaźnikach zbiórki i jakości przetwarzania jest warunkiem zarówno skutecznego nadzoru regulacyjnego, jak i racjonalnych decyzji biznesowych po stronie wprowadzających. Dziś dane w wielu krajach UE nie są audytowane zewnętrznie, a metodologie liczenia wskaźników różnią się na tyle, że porównywanie wyników między państwami jest dyskusyjne. Raport rekomenduje ujednolicenie metodologii z raportowaniem Eurostatu i wprowadzenie cyklicznych ogólnounijnych badań czasu życia produktów.
Po czwarte — obowiązek przekazywania elektroodpadów wyłącznie do podmiotów posiadających certyfikację (tzw. mandatory handover). Postulat ten jest odpowiedzią na problem szabrowania ZSEE — nielegalnego usuwania wartościowych komponentów (sprężarki, silniki, płytki PCB) przed właściwym przetworzeniem. WEEE Forum szacuje, że rocznie w Europie (UE27 plus Islandia, Norwegia, Szwajcaria i Wielka Brytania) ok. 1,4 miliona ton elektroodpadów trafia do strumieni złomu metalowego poza legalnym systemem. Badanie belgijskie pokazuje, że nawet 3,75 proc. masy zebranego złomu metalowego stanowi faktycznie ZSEE. Obowiązkowa certyfikacja operatorów, powiązana z europejskim standardem EN 50625, ma ten proceder ograniczyć.
Surowce krytyczne: nowy wymiar polityczny
Dyskusja o elektroodpadach przestała być wyłącznie kwestią ochrony środowiska. Critical Raw Materials Act (CRMA) — unijny akt o surowcach krytycznych — wprost wpisuje recykling ZSEE w agendę suwerenności surowcowej Europy. Miedź, aluminium, metale ziem rzadkich, pallad — materiały krążące w elektroodpadach — stały się kwestią geopolityczną po tym, jak napięcia handlowe z głównymi dostawcami surowców nabrały realnego wymiaru.
CRMA wymaga od państw członkowskich wyznaczenia projektów strategicznych dla wydobycia, przetwórstwa i recyklingu surowców krytycznych, uproszczenia procedur administracyjnych oraz osiągnięcia do 2030 roku celu 15 proc. udziału surowców z recyklingu w europejskim zużyciu. Dla systemów ZSEE to sygnał zmiany statusu: recykling ma być traktowany nie jako element gospodarki odpadami, ale jako stabilne źródło materiałów dla przemysłu i element bezpieczeństwa łańcuchów dostaw.
Polska, z jednym z lepszych wskaźników zbiórki w Europie i systemem działającym od 2006 roku, ma realną pozycję do uczestnictwa w tej debacie. Warunkiem jest jednak wiarygodność danych, sprawność instytucji i uregulowane reguły konkurencji — a to dokładnie obszary, które wymagają reformy.
Okno regulacyjne: koniec 2026 roku
Rewizja dyrektywy WEEE w ramach Circular Economy Act ma zostać sfinalizowana do końca 2026 roku. To okno, w którym głos organizacji biznesowych ma realną wagę: zanim tekst trafi do trilogu między Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim i Radą. Kluczowe pytania, które będą rozstrzygane w Brukseli, mają bezpośredni wpływ na koszty operacyjne polskich firm: jak ustalona zostanie metoda pomiaru wskaźnika zbiórki, czy propozycja zasobu własnego 2 euro/kg przejdzie bez modyfikacji oraz jakie wymagania certyfikacyjne zostaną nałożone na operatorów systemu.
Równocześnie trwają prace nad krajową nowelizacją ustawy o ZSEE. Postulaty raportu mają tutaj bezpośrednie przełożenie: przepisy dotyczące kapitału obowiązkowego, struktury właścicielskiej organizacji odzysku i systemu raportowania mogą zostać zmienione na poziomie krajowym — niezależnie od wyników negocjacji unijnych.
Raport był przedmiotem dyskusji na konferencji w Parlamencie w grudniu 2025 roku, z udziałem posłów, senatorów i przedstawicieli Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Jako dokument przygotowany przy merytorycznym udziale organizacji członkowskich WEEE Forum z kilkunastu krajów, stanowi źródło informacji unikatowych zarówno w skali krajowej, jak i europejskiej.
Raport „20 lat systemu ZSEE w Polsce: diagnoza, wyzwania i rekomendacje”
Piotr Mazurek, ekspert ds. gospodarki obiegu zamkniętego, Konfederacja Lewiatan
Artykuł do Brussels Headlines – newslettera europejskiego Konfederacji Lewiatan – czerwiec 2026