W obliczu zbliżających się decyzji legislacyjnych dotyczących Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) w Polsce, a także planowanych zmian w unijnym prawie dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym (Circular Economy Act), głos biznesu z całej Europy wybrzmiał wyjątkowo jasno.
Aż 58 organizacji branżowych, w tym reprezentujących producentów, recyklerów i organizacje odzysku, wyraziło zdecydowany sprzeciw wobec pomysłów tworzenia państwowych podmiotów odpowiedzialnych za realizację obowiązków ROP, tzw. publicznych organizacji odzysku (state-run PROs).
ROP – filar efektywnej gospodarki odpadami
System ROP to jedno z najważniejszych narzędzi polityki środowiskowej UE. Jego zadaniem jest przeniesienie odpowiedzialności za zbieranie, transport i recykling odpadów opakowaniowych z barków mieszkańców na producentów wprowadzających opakowania na rynek. Dobrze zaprojektowany system ROP stymuluje ekoprojektowanie, inwestycje w recykling oraz efektywne zarządzanie strumieniami odpadów. Kluczem do sukcesu są jednak przejrzystość, konkurencyjność i jasny podział ról między producentami, organizacjami odzysku podmiotami odpowiedzialnymi za zbiórkę i zarzadzanie tymi odpadami, recyklerami i państwem.
Państwowe systemy to krok wstecz
Inicjatywa 58 organizacji – w tym EXPRA, EUROPEN, Plastics Europe, ACE i Konfederacji Lewiatan – ostrzega, że pomysł tworzenia państwowych organizacji odzysku stanowi zagrożenie dla skuteczności całego systemu ROP. W deklaracjach wskazano cztery główne ryzyka:
- Podważenie zasady odpowiedzialności producenta – organizacje zarządzane przez państwo często nie działają w interesie producentów, lecz w logice administracyjnej. Prowadzi to do rozmycia odpowiedzialności i słabszego zaangażowania firm w efektywność systemu.
- Spadek efektywności – historia państwowych systemów zarządzania odpadami pokazuje, że brak konkurencji obniża jakość usług, pogarsza raportowanie i ogranicza innowacyjność.
- Wzrost kosztów administracyjnych – centralizacja systemu generuje dodatkowe warstwy biurokracji i koszty dla przedsiębiorstw, które ostatnio mają na swoich barkach coraz więcej obowiązków związanych z zagospodarowaniem odpadów.
- Zagrożenie dla realizacji celów recyklingu – brak przejrzystości i motywacji do poprawy wyników może prowadzić do niewypełniania coraz bardziej ambitnych celów unijnych a przez to ucierpią nie tylko przedsiębiorcy ale również my konsumenci oraz co najważniejsze środowisko naturalne.
Polska na rozdrożu
Polska wciąż nie wdrożyła kompleksowego systemu ROP, mimo że dyrektywa ramowa o odpadach (2008/98/WE, zmieniona przez 2018/851) nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, że producenci rzeczywiście pokrywają pełne koszty netto zagospodarowania swoich odpadów. W dyskusjach toczących się wokół krajowego modelu ROP pojawiają się głosy popierające stworzenie jednego, centralnego operatora – z udziałem lub pełną kontrolą państwa. Eksperci ostrzegają jednak, że takie rozwiązanie byłoby niezgodne z zasadami przyjętymi w większości krajów UE oraz z intencją legislatora unijnego.
Europejskie doświadczenia pokazują lepszą drogę
W wielu krajach UE systemy ROP funkcjonują skutecznie w modelu zróżnicowanym i konkurencyjnym. W Niemczech, Holandii, Francji czy Hiszpanii producenci mogą wybierać spośród kilku zatwierdzonych organizacji odpowiedzialności producenta, które rywalizują o jakość obsługi, przejrzystość raportowania i efektywność kosztową. Kluczowe jest również to, że to producenci – a nie administracja – kontrolują sposób realizacji obowiązków środowiskowych.
Jak wskazuje wspólne stanowisko europejskich organizacji branżowych z maja 2025 r., tylko systemy niezależne od państwa, nadzorowane przez organy regulacyjne, ale oparte na realnej odpowiedzialności producentów, mogą zagwarantować osiągnięcie unijnych celów środowiskowych w zakresie recyklingu i co najważniejsze doprowadzić do zmniejszenia ilości odpadów.
Apel o racjonalność i dialog
W obliczu nowelizacji prawa odpadowego w Polsce oraz prac nad nowym aktem o gospodarce o obiegu zamkniętym na poziomie unijnym, głos 58 organizacji powinien być potraktowany bardzo poważnie. To nie tylko apel o efektywność i przejrzystość, ale przede wszystkim o zaufanie do rynku i przedsiębiorców, którzy są gotowi wziąć odpowiedzialność za swoje produkty – pod warunkiem, że stworzy się im ku temu właściwe ramy prawne.
W interesie wszystkich – środowiska, biznesu i administracji – leży wybór rozwiązań, które są sprawdzone, transparentne i zgodne z duchem unijnego prawa. Polska ma szansę stworzyć nowoczesny system ROP. Warunkiem jest jednak odrzucenie pokusy centralizacji i postawienie na odpowiedzialność, a nie urzędniczą kontrolę.
Konfederacja Lewiatan apeluje do resortu klimatu i środowiska o ponowne przeanalizowanie proponowanej koncepcji ROP i powrót do modelu rynkowego, opartego na współpracy między producentami, organizacjami ROP, samorządami i recyklerami. Tylko taki model jest w stanie zapewnić efektywny, zrównoważony i transparentny system gospodarowania odpadami opakowaniowymi.
Poniżej przypominamy najważniejsze postulaty Konfederacji Lewiatan w zakresie ROP:
- Sprawiedliwość kosztów – wprowadzający powinni pokrywać całość kosztów selektywnej zbiórki, transportu i przetwarzania odpadów, ale kosztów netto, czyli z wyłączeniem m.in. dochodów z ich przetwarzania,
- Ekomodulacja opłat – powinny one uwzględniać dokładny rodzaj surowca z jakiego wykonane jest opakowanie oraz hierarchie postępowania z odpadami,
- Szeroki dialog – jasno sprecyzowane zadania i współpraca wszystkich interesariuszy w całym łańcuchu wartości, czyli przedsiębiorców samorządów, firm odbierających odpady, recyklerów i organów nadzorczych,
- Przejrzystość finansowa – jasne zasady przepływu środków wraz z mechanizmami przejrzystej kontroli i weryfikacji gwarantującymi szczelność całego systemu,
- Edukacja – zwiększenie poziomów recyklingu nie będzie możliwe bez odpowiedniego wyedukowania mieszkańców w kierunku lepszego segregowania odpadów oraz przejrzystych reguł co i gdzie należy wyrzucać.
Piotr Mazurek, ekspert ds. gospodarki obiegu zamkniętego, Konfederacja Lewiatan
Artykuł do Brussels Headlines – newslettera europejskiego Konfederacji Lewiatan – maj 2025