Negocjacje budżetu Unii Europejskiej na lata 2028-2034 weszły w etap uzgodnień dotyczących konkretnych wielkości wydatków i sposobu ich finansowania. 10 października 2026 r. prezydencja irlandzka przedstawiła nową propozycję negocjacyjną, która zakłada zmniejszenie budżetu o około 141 mld euro względem projektu Komisji Europejskiej. Propozycja spotkała się z krytyką Parlamentu Europejskiego i nie doprowadziła dotychczas do porozumienia państw członkowskich. Kolejne rozmowy zaplanowano na listopad. Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa podtrzymuje cel osiągnięcia porozumienia politycznego do końca 2026 r., aby w 2027 r. możliwe było zakończenie prac legislacyjnych nad kolejną perspektywą finansową.
Dotychczasowy przebieg negocjacji
Podstawą negocjacji jest pakiet przedstawiony przez Komisję Europejską (KE) 16 lipca 2025 r. Zaproponowany budżet sięga blisko 2 bln euro w cenach bieżących. Jednocześnie KE postulowała zmianę struktury wydatków: uproszczenie struktury budżetu, wprowadzenie krajowych i regionalnych planów partnerstwa oraz utworzenie Europejskiego Funduszu Konkurencyjności. Istotnym elementem projektu jest również silniejsze powiązanie wypłat z realizacją reform, inwestycji i określonych rezultatów.
Prace w Radzie UE rozpoczęły się od opracowania tzw. schematu negocjacyjnego (negotiating box). To dokument porządkujący kwestie wymagające decyzji państw członkowskich. W grudniu 2025 r. prezydencja duńska przedstawiła jego pierwszą wersję bez kwot finansowych. W czerwcu 2026 r. prezydencja cypryjska uzupełniła dokument o propozycje liczbowe, jednak nie uzyskano porozumienia. Rada Europejska powierzyła prezydencji irlandzkiej zadanie prowadzenia kolejnego etapu prac.
Równolegle stanowisko w sprawie przyszłego budżetu przyjął w kwietniu 2026 r. Parlament Europejski. Opowiedział się za zwiększeniem propozycji Komisji o około 10% oraz odrębnym ujęciem kosztów spłaty zadłużenia zaciągniętego w ramach NextGenerationEU. Już na tym etapie ujawniła się więc istotna różnica między oczekiwaniami Parlamentu a stanowiskami części państw członkowskich, które postulują ograniczenie wzrostu wydatków unijnych.
Propozycja prezydencji irlandzkiej
10 października prezydencja irlandzka przedstawiła kolejną wersję negotiating box. Przewiduje ona zobowiązania na lata 2028-2034 w wysokości 1,622 bln euro w cenach stałych z 2025 r. Propozycja Komisji wynosiła 1,763 bln euro, co oznacza redukcję o około 141 mld euro, czyli 8%. W cenach bieżących odpowiada to kwotom około 1,826 bln euro w propozycji irlandzkiej i 1,985 bln euro w propozycji Komisji.
Według prezydencji irlandzkiej nowa propozycja nadal oznacza wzrost wielkości budżetu o około 30% w porównaniu z obecnym okresem finansowania na lata 2021-2027. Dokument utrzymuje strukturę budżetu zaproponowaną przez Komisję, ale przewiduje ograniczenie wydatków w każdym dziale.
Największa redukcja kwotowa dotyczy działu obejmującego konkurencyjność, dobrobyt i bezpieczeństwo. Jego budżet miałby zostać zmniejszony z 522,2 do 455,6 mld euro w cenach stałych z 2025 r. W tej części wydatków łączna pula przewidziana dla Europejskiego Funduszu Konkurencyjności, programu Horyzont Europa i Funduszu Innowacyjnego zostałaby ograniczona z około 397,8 do 355,9 mld euro. Budżet samego programu Horyzont Europa miałby spaść ze 154,9 do 140 mld euro. To szczególnie ważne zmiany, które mogą dotyczyć ilości środków, z których w znacznej mierze mogliby korzystać przedsiębiorcy.
Prezydencja cypryjska zaproponowała także zmniejszenie budżetu w pozostałych działach. Jednocześnie projekt zachowuje wcześniej proponowane podstawowe alokacje krajowe na instrumenty polityki spójności i wsparcie dochodów rolników.
Październikowy schemat negocjacyjny nie jest uzgodnionym stanowiskiem Rady. Przedstawione wielkości stanowią propozycję kompromisową i mogą jeszcze zostać zmienione.
Krajowe i regionalne plany partnerstwa
Propozycja irlandzka nie zmienia zasadniczego kierunku reformy architektury przyszłego budżetu. Utrzymuje koncepcję zintegrowanych krajowych i regionalnych planów partnerstwa (PPKR), które mają łączyć interwencje z kilku dotychczas odrębnych polityk UE. Finansowanie w ramach planów nadal byłoby powiązane z realizacją reform, inwestycji oraz osiąganiem uzgodnionych kamieni milowych, celów lub produktów działań.
Dokument przewiduje również zachowanie mechanizmu elastyczności obejmującego 25% środków przydzielonych państwom w ramach planów. Mechanizm ten ma umożliwiać dostosowywanie interwencji do sytuacji kryzysowych i zmieniających się potrzeb, w tym po przeglądzie śródokresowym. Jego szczegółowe zasady będą istotne dla stabilności finansowania wcześniej zaplanowanych działań.
Z punktu widzenia Polski ważne są także postanowienia dotyczące udziału regionów. Propozycja irlandzka odwołuje się do zasady partnerstwa i wielopoziomowego zarządzania. Przewiduje także możliwość wyodrębnienia rozdziałów regionalnych oraz funkcjonowania regionalnych instytucji zarządzających, współpracujących bezpośrednio z Komisją Europejską. Zachowuje ponadto zróżnicowane maksymalne poziomy dofinansowania unijnego: 85% dla regionów słabiej rozwiniętych, 60% dla regionów przejściowych i 40% dla regionów lepiej rozwiniętych. Polskie stanowisko negocjacyjne nadal mocno podkreśla rolę regionów.
Propozycje dotyczące finansowania wydatków
Porozumienie w sprawie wielkości i struktury budżetu na lata 2028-2034 zależy również od uzgodnienia strony dochodowej. Komisja Europejska zaproponowała pięć nowych zasobów własnych: dochody związane z unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS), mechanizmem dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂ (CBAM), wyrobami tytoniowymi, niezbieranym sprzętem elektrycznym i elektronicznym oraz wkład dużych przedsiębiorstw określany jako CORE.
Prezydencja irlandzka zachowała wszystkie pięć propozycji w dokumencie negocjacyjnym. Według przedstawionych szacunków mogłyby one przynosić łącznie około 55 mld euro rocznie. Nie oznacza to jednak akceptacji poszczególnych instrumentów przez państwa członkowskie. Zarówno ich zakres, jak i parametry pozostają przedmiotem negocjacji. Parlament Europejski wskazuje ponadto możliwość rozważenia innych źródeł dochodów, dotyczących m.in. dużych platform cyfrowych, usług hazardowych online oraz zysków z kryptoaktywów.
Po październikowym szczycie António Costa zapowiedział intensyfikację prac nad zasobami własnymi. W wystąpieniu przed Parlamentem Europejskim 21 października potwierdził, że rozmowy powinny obejmować propozycje zgłoszone zarówno przez Komisję, jak i Parlament. Uzgodnienie dochodów będzie zatem jednym z warunków osiągnięcia całościowego kompromisu finansowego.
Stanowiska instytucji
Październikowa propozycja prezydencji irlandzkiej spotkała się z krytyką przedstawicieli Parlamentu Europejskiego (PE). Liderzy części grup politycznych w PE wypowiedzieli się przeciw zmniejszaniu budżetu. Wskazali, że ograniczenie środków może utrudnić realizację celów Unii w zakresie konkurencyjności, bezpieczeństwa i innych strategicznych priorytetów.
Sprzeciw wyrażony przez przedstawicieli Parlamentu ma na obecnym etapie charakter polityczny. Jest jednak ważny dla dalszego przebiegu negocjacji, ponieważ przyjęcie pakietu rozporządzeń dotyczących nowego budżetu wymaga zgody Parlamentu Europejskiego.
Również w Radzie nie ma jeszcze wspólnego stanowiska co do poziomu wydatków i ich podziału. Część państw, w tym płatnicy netto, postuluje ograniczenie obciążeń budżetowych. Inne państwa podkreślają konieczność utrzymania silnej polityki spójności i wspólnej polityki rolnej. Do najważniejszych obszarów wymagających uzgodnienia należą wielkość budżetu, finansowanie nowych priorytetów, zasady podziału środków oraz katalog nowych zasobów własnych.
Kalendarz na listopad i grudzień 2026 r.
13 października propozycja prezydencji irlandzkiej była omawiana przez ministrów ds. europejskich w Radzie do Spraw Ogólnych, a w dniach 15-16 października przez Radę Europejską. Przywódcy nie uzgodnili wówczas konkretnych kwot. W konkluzjach zwrócili się do przewodniczącego Rady Europejskiej o kontynuowanie negocjacji, z myślą o osiągnięciu porozumienia pozwalającego przyjąć niezbędne akty prawne w 2027 r.
Kolejne rozmowy mają odbyć się 13 listopada, podczas nieformalnego spotkania przywódców w Dublinie. Na 26 i 27 listopada zaplanowano specjalne posiedzenie Rady Europejskiej w Brukseli poświęcone przyszłemu budżetowi. António Costa ma przygotować na listopad zaktualizowany schemat negocjacyjny. Następną okazją do podjęcia decyzji będzie posiedzenie Rady Europejskiej w dniach 17-18 grudnia.
Celem przedstawianym przez Costę, również w wystąpieniu przed Parlamentem Europejskim, jest osiągnięcie porozumienia politycznego do końca 2026 r. Listopadowe spotkania mają służyć wypracowaniu kompromisu, ale nie oznacza to, że przyjęcie całego budżetu już w listopadzie jest przesądzone. Ostateczny harmonogram będzie zależał od postępów w sprawie wysokości wydatków, ich struktury oraz sposobu finansowania.
Jeżeli porozumienie polityczne zostanie osiągnięte do końca 2026 r., rok 2027 będzie kluczowy dla sfinalizowania pakietu rozporządzeń i regulacji sektorowych. Równolegle państwa członkowskie będą musiały przygotować krajowe i regionalne plany oraz rozwiązania organizacyjne niezbędne do wdrażania funduszy. Celem jest zapewnienie rozpoczęcia nowej perspektywy 1 stycznia 2028 r. bez przerwy w dostępie do finansowania.
Agnieszka Lewandowska, ekspertka w Departamencie Funduszy Unijnych i Edukacji Cyfrowej, Konfederacja Lewiatan
Artykuł do Brussels Headlines – newslettera europejskiego Konfederacji Lewiatan – wydanie nr 8